Til hvers eru samkeppnislög? Þeim er ætlað að vernda neytendur gegn
einokun og fákeppni. Samkeppnislög miða m.ö.o. til þess að tryggja
neytendum sem mestan ávinning af frjálsri samkeppni. Ef fyrirtæki væru
fullfrjáls að því að fara sínu fram án aðhalds og eftirlits, myndu þau
sum rotta sig saman gegn neytendum og draga úr framleiðslu og þjónustu til að
knýja afurðaverðið upp á við á kostnað almennings.
Samkeppnislögum
er í fyrsta lagi ætlað að sporna gegn einokunartilburðum framleiðenda. Nútímasamkeppnislöggjöf
er reist á þeirri forsendu, að hagur neytenda fari jafnan saman við þjóðarhag
á markaði. Í heilbrigðu markaðshagkerfi er neytandinn bæði kóngur og
drottning í ríki sínu. Þessu er þveröfugt farið undir áætlunarbúskap
eins og í Sovétríkjunum sálugu, því að þar var ríkið eini framleiðandi
nær allrar vöru og þjónustu: einokunin var altæk. Neytendur sátu náttúrlega
eftir með sárt ennið, og hagkerfið hrundi.
Gömul lög gegn hringamyndun í Bandaríkjunum og
annars staðar þjóna sama hlutverki og nútímasamkeppnislög. Þessi lög eru
að vísu umdeild þar vestra, því að stundum háttar þannig til á markaði,
að neytendur geta haft hag af því, að fyrirtæki þjappi sér saman og einstök
fyrirtæki nái sterkri stöðu á markaði. Málaferlin gegn Microsoft í
Bandaríkjunum nýlega vitna um vandann. Microsoft hefur til þessa tekizt að
hrinda árásunum, enda voru það ekki neytendur, sem fengu ákæruvaldið til
að höfða mál, heldur aðrir hugbúnaðarframleiðendur.
Hversu
þungar byrðar þurfa neytendur að bera, þegar fyrirtækjum gefst færi á að
gera samsæri gegn neytendum? – með því t.d. að hafa með sér ólöglegt
samráð um verðlagningu. Almennt og yfirleitt er svarið þetta: neytendur
geta beðið verulegt tjón af samráði framleiðenda, enda væri ella ekki
þörf á því að gera gagnráðstafanir í lögum og halda úti opinberum
stofnunum til að tryggja samkeppni og torvelda einokunartilburði á fákeppnismarkaði.
Og nú vaknar brennandi spurning: hvað hefur meint verðsamráð olíufélaganna
kostað íslenzka neytendur? – ef frumskýrsla Samkeppnisstofnunar er höfð
til marks. Áður en lengra er haldið, þarf að árétta, að lokaskýrsla
Samkeppnisstofnunar hefur ekki enn litið dagsins ljós. Það er eigi að síður
vert og tímabært að velta því fyrir sér, hversu mikið tjón neytendur
kunni að hafa beðið af meintu verðsamráði.
Skoðum nú tölurnar, og einskorðum þær við fólksbíla, því að
bílar og bensín standa flestu fólki næst á olíumarkaði, enda þótt bílabensín
nemi minna en fjórðungi af seldu eldsneyti. Á Íslandi eru nú um 160 þúsund
fólksbílar skv. upplýsingum Hagstofunnar og aka á að gizka 15 þúsund kílómetra
að jafnaði á ári hver og einn: þetta gerir samtals 2.400 milljónir ekna kílómetra
um landið á hverju ári. Hugsum okkur, að meðalbíll eyði 10 bensínlítrum
á hverja 100 kílómetra, eða einum lítra á hverja 10 kílómetra, svo að fólksbílar
brenna þá alls 240 milljónum bensínlítra á ári. Setjum nú svo til einföldunar,
að meint verðsamráð olíufélaganna hafi hækkað bensínverð um eina krónu
hvern lítra. Sé svo, þá hefur olíufélögunum tekizt að ná 240 milljónum
króna á ári af neytendum umfram þá fjárhæð, sem ökumenn hefðu ella
greitt fyrir sama bensínmagn, án samráðs. Er það mikið eða lítið? Þessi
fjárhæð, 240 milljónir á ári, jafngildir 300 krónum á mánuði á hverja
fjögurra manna fjölskyldu í landinu. Hafi meint verðsamráð hækkað bensínverðið
um 2 krónur hvern lítra, þá erum við að tala um 600 krónur á mánuði og
þannig áfram. Það munar um minna.
Þetta
er að sönnu léttari byrði en landsfólkið þarf að bera vegna búverndarstefnunnar,
en þar nam kostnaðurinn 17.000 krónum á mánuði á hverja fjögurra manna
fjölskyldu, síðast þegar að var gáð (1999). En þótt umfangið sé ólíkt,
lúta bæði fyrirbærin eigi að síður sama lögmáli, sem er þetta: Rýjum
neytendur! Ætli Brésnef brosi ekki í gröfinni?
Lesandinn
getur leikið sér að því að lagfæra forsendurnar að framan og reikna dæmið
upp á nýtt. Enginn getur þó að svo stöddu vitað með vissu, hvort meint
verðsamráð hefur náð að hækka bensínlítraverðið um eina krónu eða
tvær eða fleiri. Hér hefur eingöngu verið fjallað um fólksbíla. Það þarf
að taka flutningabíla, flugvélar og skip með í reikninginn til að fá rétta
mynd af heildarkostnaði neytenda af meintu verðsamráði olíufélaganna. Það
bíður.
Fréttablaðið, 21. ágúst 2003.