Eftir því sem í einu fornu kvæði vísar til, byggði á einu andnesi
norðarlega í Noregi, þar sem góð langskipa höfn var undir, fjarri
meginbyggðinni og svo þjóðleið, einn bóndi og húsfreyja, nokkuð
öldruð. Þau áttu tvö börn, son og dóttur, að því sem í upphafi
kvæðisins segir og svo hefur:
|
As is related in an ancient poem, a farmer and his wife,
advanced in age, lived on a promontory in the north of Norway,
where there was a good harbour for warships, far from the main
inhabited areas and the high road. They had two children, son and
daughter, according to the beginning of the poem:
|
Karl hefur búið
og kona öldruð
á andnesi
einu hverju.
Átti son
við seima Bil
drengur og dóttur
drjúgskýrlega.
|
|
There lived an old man
with his aged woman
on an unnamed
promontory.
He had a son
with the Bil of gold
and a daughter
who was quite intelligent.
|
|
|
Bil (gyðja) seima (gullþráða) er kenning fyrir konu.
|
Bil (goddess) of gold is a circumlocution for woman.
|
Þar var og þræll og ambátt. Bóndi var spakur maður og óhlutdeilinn,
en kerling var svarkur mikill og réð mjög fyrir hýbýlaháttum daglega.
Bóndasonur var kátur og gleðifullur, glensugur og uppivöðslumikill.
Bóndadóttir var eldri, næm og náttúruvitur, þó að hún hefði eigi við
fjölmenni upp vaxið. Bóndi átti etjutík stóra, er Lærir hét. Engar
skynjar höfðu þau á heilagri trú.
Svo bar til á einu áliðnu hausti, að eykhestur karls dó. Var hann mjög
feitur, og með því að heiðnir menn höfðu hrossakjöt sér til fæðu, var
hesturinn til gerður og nýttur. Og í fyrstu, er fleginn var, rak þræll af
honum í einu þann lim, sem eftir skapan náttúrunnar hafa þess kyns kvikindi
til getnaðar sem önnur dýr, þau sem aukast sín á milli, og eftir því, sem
fornskáldin vísa til, heitir vingull á hestum. Og svo sem þrællinn hefur
hann af skorið og ætlar niður að kasta á völlinn hjá sér, hleypur bóndason
til hlæjandi og grípur við og gengur inn í stofu. Þar var fyrir móðir hans,
dóttir hennar og ambátt. Hann hristir að þeim vingulinn með mörgum kallsyrðum
og kvað vísu:
|
They also had a slave and a slave-woman. The farmer was sensible and passive,
but his wife was bossy, and ruled over the household.
The son was merry and good-humoured, prankish and rowdy. The daughter
was older, possessing quick wits and common sense, in spite of having been raised
far from other people. The farmer owned a big hunting bitch, called Lærir.
The true faith was unknown to these people.
In late autumn the farmer's horse died. Heathen men ate horse-meat, and since
the horse was fat, it was utilized as meat. While skinning it, the slave cut off
that member, which nature has given to all animals that multiply by intercourse,
and which is named "dangler" on horses, according to the ancient poets. As the slave cut off this member, and was
about to throw it away, the farmer's son ran by laughing, caught it, and took it into
the parlour. There, his mother was sitting, accompanied by her daugther and the
slave-woman. He shook the phallus at them, shouting mocking remarks, and uttered
this stanza:
|
Hér megið sjá
heldur rösklegan
vingul skorinn
af viggs föður.
Þér er, ambátt,
þessi Völsi
allódauflegur
innan læra.
|
|
Here you may see
a vigourous phallus
severed from
a father of horses.
For you, slave-woman,
this Völsi
is not at all dull
between your thighs.
|
|
|
Vingull (hestreður) er sá sem vinglar, eða dinglar. Vigg er heiti
hests, faðir hests er stóðhestur.
|
Vingull, the name for the horse's phallus, means "the dangling one". A
father of horses is a stallion, stud.
|
Ambáttin skellir upp og hlær, en bóndadóttirin bað hann út bera
andstyggð þessa. Kerlingin stendur upp og gengur að öðrum megin og
grípur af honum og segir, at hvorki þetta né annað skulu þau ónýta,
það sem til gagns má verða, gengur fram síðan og þurrkar hann sem
vandlegast og vefur innan í einum líndúki og ber hjá lauka og önnur
grös, svo að þar fyrir mætti hann eigi rotna, og leggur niður í kistu
sína.
Líður nú svo á haustið, að kerling tekur hann upp hvert kvöld með
einhverjum formála honum til dýrkunar, og þar kemur, að hún vendir þangað
til öllum sínum átrúnaði og heldur hann fyrir guð sinn, leiðandi í
sömu villu með sér bónda sinn og börn og allt sitt hyski. Og með fjandans
krafti vex hann svo og styrknar, að hann má standa hjá húsfreyju, ef hún
vill. Og að svo gerðu tekur kerling þann sið, að hún ber hann í stofu
hvert kvöld og kveður yfir honum vísu fyrst manna, fær síðan bónda og svo
hver frá öðrum, þar til sem kemur að lokum til ambáttar, og skyldi hver maður
kveða yfir honum vísu. Fannst það á hvers þeirra ummælum, hversu hverju þeirra
var gefið.
|
The slave-woman roared out and laughed, but the farmer's daughter begged
her brother to take away the disgusting thing. The old woman stood up,
approached her son, and took the thing from him, saying there was no need
to waste a thing which might be of use. She then went into the kitchen,
dried the member carefully, and wrapped it in a linen cloth along with
leeks and other herbs, to prevent it from rotting, and then laid it into
her coffer.
All that autumn she would retrieve it every evening and address it with a
prayer of worship, believing it to be her god, and making the rest of the
housuhold accept this heresy. By the power of the devil the thing grew
and became so strong, that it could stand upright by the old woman, when
she wanted it to. She made it her custom to carry it into the parlour
every evening, where she, first of the household, recited a verse over it.
She would then hand it to her husband, who then handed it to the next person,
and so on, until the slave-woman received it. All were expected to recite a
verse. Each person's attitude was apparent from their statements.
|
|
|
Það hafði verið einhverju sinni, áður en Ólafur konungur var landflótta
fyrir Knúti konungi, að hann hélt skipum sínum norður með landi. Hann
hafði frétt af þessu andnesi og þeirri ótrú, er þar fór fram. Og með því
að hann vildi þar sem annars staðar fólkinu snúa til réttrar trúar, segir
hann fyrir leiðsögumanninum, að hann skal af víkja leiðinni og til þeirrar
hafnar, er liggur undir fyrrgreindu andnesi, því að byr var hægur. Koma
þeir síð dags í þessa höfn. Lætur konungur tjalda yfir skipum, en segir, að
þeir skulu á skipum liggja um nóttina, en hann vill ganga heim til bæjar og
biður fara með sér Finn Árnason og Þormóð Kolbrúnarskáld.
|
It so happened, before King Olaf was forced to leave the country by King Knut,
that he directed his ships along the northern coast. He had learned of this
promontory and the pagandom practiced there. Since he ever strove to convert
his people to the true faith, he told his pilot to change course, and make for
the harbour, which lay below the promontory, since the wind was favourable.
They arrived there late in the day. The king ordered awnings to be spread over the
ships, and told his men that they should spend the night there, while he wished
to visit the farmstead. He was accompanied by Finn Arnason, and Thormod Kolbrunarskald.
|
|
Ólafur varð landflótta árið 1029. Finnur Árnason var norskur, mjög náinn vinur
Ólafs. Þormóður var íslenskur (sjá Fóstbræðra sögu), hirðskáld konungs. Viðurnefni
hans var dregið af nafni Þorbjargar Kolbrúnar, sem hann átti í tygjum við.
|
The historical event referred to occured in 1029. Finn Arnason was Norwegian, a loyal
follower of the king, and a close friend. Thormod was Icelandic, one of the king's
chief poets. His nick-name refers to his entanglement with a girl named Kolbrún
("coal-brow").
|
Þeir taka sér allir grákufla og steypa utan yfir klæði sín og ganga svo
heim til bæjar um kvöldið í húmi, víkja af til stofu og setjast á bekk
annan og skipa svo sessum, að Finnur situr innstur, þá Þormóður, en konungur
yztur, bíða þar, til þess er myrkt er orðið, svo að enginn maður kemur til
stofu. Og eftir kemur innar kona með ljósi, og var það bóndadóttir. Hún heilsar
mönnum og spyr þá að nafni, en þeir nefndust allir Grímar. Hún gerir þá upp
ljós í stofunni. Hún sér jafnan til gestanna, og lengst horfir hún á þann, er
yztur situr. Og svo sem hún býst fram að ganga, verður henni ljóð á munni og
mælti svo:
|
Wearing grey cloaks over their garments, they walked towards the
farm, when evening fell. They entered the parlour and seated themselves on a
bench. Finn sat in the innermost place, Thormod in the middle, but
the king closest to the door. They waited until it was dark, but no one
entered the parlour. Finally the daughter came, carrying a light.
She greeted them, and asked them their names, but they all said they were called Grímur.
She kindled lights, and looked frequently toward the guests,
especially the one who occupied the place closest to the door. As she was
about to leave for the kitchen, she uttered the following verse:
|
|
Menn nefndu sig gjarnan Grím, væru þeir í dularklæðum og vildu ekki láta
nafns síns getið, bæði í Íslendingasögum og Fornaldarsögum. Í Grímnismálum þykist Óðinn
heita Grímnir, þegar hann sækir heim Geirröð jötun.
|
Although a common personal name, Grímur ("masked one, disguised one") was
traditionally adopted as a pseudonym for a diguised person in the sagas. In Grímnismál,
Odin masquerades as Grímnir.
|
Eg sé gull á gestum
og guðvefjar skikkjur.
Mér fellur hugur til hringa.
Heldur vil eg bjúg en ljúga.
Kenni eg þig, konungur minn,
kominn ertu, Ólafur.
|
|
I see gold on the visitors
and velvet robes.
I fancy those rings.
I'd rather be crippled than tell a lie.
I recognize you, my king,
you have come, Olaf.
|
|
Þá svarar hann tilkomumaður, sá er yztur sat: "Lát þú kyrrt yfir því, þú ert kona
hyggin."
Ekki skiptust þau fleiri orðum við. Gekk bóndadóttir fram, og litlu seinna kemur
inn bóndi og sonur hans og þræll. Sezt bóndi í hægsæti, sonur hans upp hjá honum,
en þræll yfir lengra frá honum. Eru þeir kátir við gestina af kyrt þeirri.
|
Then replied the visitor, who was closest: "You are a wise woman, so you will keep quiet
about this."
They exchanged no other words. The farmer's daughter left them, and soon the farmer
entered, with his son and his slave. He seated himself, and his son next to him,
and the slave farther away. They teased the visitors about their courteous manners.
|
|
Merking orðsins kyrt er vafasöm. Hugsanlega á að standa hér kurt, þ.e.
kurteisi, hæverska, en þá þyrfti að breyta þeirri í þeirra.
|
The translation of the last sentence is dubious. The meaning of kyrt is uncertain.
The translation offered here is only a likely possibility.
|
Síðan er snúið hýbýlum á leið og tekið borð og settur matur fram. Bóndadóttir settist upp
hjá bróður sínum, en ambátt hjá þræli. Grímar sitja allir samt, sem fyrr var sagt. Síðast
kemur innar kerling og ber Völsa í fangi sér og gengur að hægsætinu fyrir bónda. Ekki er
þess getið að hún kveddi gestina. Hún rekur dúkana af Völsa og setur á kné bónda og kvað
vísu:
|
Then things were readied for a meal, a table pulled forth, and food served. The farmer's
daughter sat beside her brother, the slave-woman beside the slave. The three men named
Grímur all sat together. The old woman was the last to arrive, carrying
Völsi in her arms, and approached her husband's seat. She is not said to have greeted the
visitors. She unwrapped Völsi, placed him on her husband's knees, and recited this verse:
|
Aukinn ertu, Völsi,
og upp of tekinn,
líni gæddur,
en laukum studdur.
Þiggi mörnir
þetta blæti,
en þú, bóndi sjálfur,
ber þú að þér Völsa.
|
|
Enlarged art thou, Völsi,
and raised aloft,
enriched with linen,
supported by leeks.
May giantesses
accept this holy object,
but now, my husband,
you must accept Völsi.
|
|
|
Ekki eru allir á einu máli um merkingu orðsins mörnir. Flestir telja þó að það sé
fleirtala kvenkynsorðsins mörn, og þýði "tröllskessur, jötunmeyjar". Í Haustlaung
koma fyrir jötunkenningarnar faðir mörna og faðir mörnar.
|
The meaning of mörnir is not absolutely certain, although most agree that it means
"giantesses, female trolls". In the poem Haustlaung it is used in a kenning for
"giant", faðir mörna, which strongly supports this.
|
Bóndi lét sér fátt um finnast, tók þó við og kvað vísu:
|
The farmer responded coldly, but accepted it anyway, and recited a verse:
|
Mundi eigi,
ef eg um réði,
blæti þetta
borið í aftan.
Þiggi mörnir
þetta blæti,
en þú, sonur bónda,
sjá þú við Völsa.
|
|
Were I in charge,
this object of worship
would not be presented
on this evening.
May giantesses
accept this holy object,
but now, my son,
take care of Völsi.
|
|
Bóndasonur greip við honum og yppir Völsa og vindur að systur sinni og
kvað vísu:
|
The farmer's son grasped Völsi, cocked it up, handed it to his sister, and
recited:
|
Beri þér beytil
fyrir brúðkonur.
Þær skulu vingul
væta í aftan.
Þiggi mörnir
þetta blæti,
en þú, dóttir bónda,
drag þú að þér Völsa.
|
|
May your bridesmaids
bring you a cock.
They will make the prick
wet tonight.
May giantesses
accept this holy object,
but now, farmer's daughter,
pull Völsi into your embrace.
|
|
Hún gerir sér heldur fátt um, en varð þó að fylgja hýbýlaháttum, tók heldur
tæpt á honum og kvað þó vísu:
|
She was far from enthusiastic, but was bound to follow the custom of the house.
She handled the object hesitantly, but spoke a verse all the same:
|
Þess sver eg við Gefjun
og við goðin önnur,
að eg nauðug tek
við nosa rauðum.
Þiggi mörnir
þetta blæti,
en þræll hjóna,
þríf þú við Völsa.
|
|
I swear by Gefjun
and the other gods
that against my will
do I touch this red proboscis.
May giantesses
accept this holy object,
but now, slave of my parents,
grab hold of Völsi.
|
|
|
Í Snorra Eddu er Gefjun sögð gyðja hreinna meyja. Ekki er það í samræmi við
það sem um hana er sagt í Lokasennu. Engu að síður virðist Snorri eitthvað
hafa fyrir sér, því að í Breta sögum er henni líkt við Díönu/Artemis, og í
Trójumanna sögu við Mínervu/Pallas Aþenu.
|
In Snorri's Edda Gefjun is characterized as a goddess of virgins. This may be
seen as conflicting with what is said about her in Lokasenna, but there seems
to be some basis for Snorri's statement. In Breta sögur she is identified
with Diana/Artemis, and in Trójumanna saga with Minerva/Pallas Athene.
|
Þrællinn tekur við og kvað:
|
The slave received it, and recited:
|
Hleifur væri mér
hálfu sæmri,
þykkur og ökkvinn
og þó víður,
en Völsi þessi
á verkdögum.
Þiggi mörnir
þetta blæti,
en þú, þý hjóna,
þrýstu að þér Völsa.
|
|
I'd much rather
have a loaf of bread,
thick and lumpy
and very broad,
than this Völsi
on a working day.
May giantesses
accept this holy object,
but you, slave-woman,
press Völsi against your bosom.
|
|
Ambáttin tekur við honum mjög blíðlega, vefur hann að sér og klappar honum og
kvað vísu:
|
The slave-woman took it tenderly into her hands, embraced it and stroked it,
and uttered this verse:
|
Víst eigi mættag
við of bindast
í mig að keyra,
ef við ein lægjum
í andkætu.
Þiggi mörnir
þetta blæti,
en þú, Grímur, gestur vor,
gríp þú við Völsa.
|
|
Surely I would not be able
to overcome the temptation
of thrusting you into myself,
if we were lying alone,
pleasuring one another.
May giantesses
accept this holy object,
but you, Grímur, our guest,
get a hold on Völsi.
|
|
Finnur tók þá við og hélt á. Hann kvað þá vísu:
|
Finn held it in his hands. He spoke a verse:
|
Legið hef eg víða
fyrir andnesjum,
snævgum höndum
segl upp dregið.
Þiggi mörnir
þetta blæti,
en þú, Grímur, griði minn,
gríp þú við Völsa.
|
|
Long have I been moored
off many coasts,
hoisting sails
with agile hands.
May giantesses
accept this holy object,
but you, Grímur, my comrade,
catch hold of Völsi.
|
|
Hann fékk þá Þormóði. Tók hann við og hugði að allglögglega, hversu Völsi
var skapaður. Brosti hann þá og kvað vísu:
|
He gave it to Thormod, who inspected the shape of Völsi very closely.
Grinning, he spoke forth the following verse:
|
Sá eg ei forðum,
þó hef eg farið víða,
flennt reður fyrri
fara með bekkjum.
Þiggi mörnir
þetta blæti,
en þú, Aðal-Grímur,
tak enn við Völsa.
|
|
I have travelled wide,
but never before did I see
an erect phallus
being passed along the bench.
May giantesses
accept this holy object,
but you, chief Grímur,
now receive Völsi.
|
|
Konungur tók við og kvað vísu:
|
The king took it, and recited a verse:
|
Verið hef eg stýrir
og stafnbúi
og oddviti
allra þjóða.
Þiggi mörnir
þetta blæti,
en þú, hundur hjóna,
hirtu bákn þetta.
|
|
I have been a helmsman
and a forecastle-man
and a leader
of all the troops.
May giantesses
accept this holy object,
but you, dog of the household,
take charge of this monstrosity!
|
|
Hann kastaði þá fram á gólfið, en hundurinn greip þegar upp. En er kerling
sá það, þá var hún öll á flugi. Brá henni mjög við og kvað vísu:
|
He then threw the thing onto the floor, where the bitch instantly caught it. When
the old woman saw this, she flew up in extreme agitation, and spoke:
|
Hvað er það manna
mér ókunnra,
er hundum gefur
heilagt blæti?
Hefi mig of hjarra
og á hurðása,
vita ef eg borgið fæ
blætinu helga.
Legg þú niður, Lærir,
og lát mig eigi sjá,
og svelg eigi niður,
sártíkin rög!
|
|
Who is this man,
this stranger,
who gives to dogs
this holy object?
Lift me over the hinge
and the door-beam,
to see if I can save
the holy sacrifice.
Put it down, Lærir,
let me not see such a thing,
and do not swallow it,
you evil, murderous bitch!
|
|
|
Konungur kastar þá af sér dularklæðunum. Þekktist hann þá. Telur hann þá trú fyrir þeim,
og var kerling treg til trúarinnar, en bóndi nokkru fljótari, en með krafti guðs og kostgæfi Ólafs
verður það að lyktum, að þau taka öll trú og eru skírð af hirðpresti konungs og héldu vel trú síðan,
er þau urðu áskynja, á hvern þau skyldu trúa, og þekktu skapara sinn, sáu nú, hversu illa og
ómannlega þau höfðu lifað og ólíkt öllum öðrum góðum mönnum.
Má það í slíku sýnast, að Ólafur konungur lagði allan hug á að eyða og afmá alla ósiðu og
heiðni og fordæðuskap einn veg á hinum yztum útskögum Noregsveldis sem í miðjum héruðum
meginlandsins. Hafði hann á því mesta hugsan að draga sem flesta til réttrar trúar. Er það
nú og auðsýnt orðið, að hann hefur svo gert þessa hluti og alla aðra, að guði hefur líkað.
|
The king then threw off his disguise, and all knew him. He then preached the true faith,
but the old woman was reluctant to accept it, while her husband was rather more willing.
With god's help and Olaf's zeal they all finally accepted the faith, and were baptized
by the king's court-chaplain. They observed the faith ever since, as they became aware of
the object of the faith, learned to know their maker, and realized the evil
and perversity of their former ways, which are despicable to all good men.
This shows how king Olaf was deeply concerned with getting rid of all evil practices,
paganism and sorcery, both in the remotest parts of Norway and in the central inhabited
areas of the mainland. It was of great importance to him to introduce the true faith to as
many as he possibly could. It has since become apparent, that in these things as well as all
others, he was performing god's will.
|
